Eğitimden öncelikli olarak beklenen, Auschwitz’in tekrar olmamasıdır.
Adorno
Eğitimde drama ve tiyatro yoluyla öğrenmelerin, dikey biçimde mesaj iletimine dayanan, öğretmen merkezli bir yaklaşıma yaslanmadığını, sürecin demokratik, katılımcı ve kapsayıcı, öğrenen merkezli, sosyal bir sanat formu olduğunu bilmekteyiz. Bu süreçte anlam, çoklu etkileşim yoluyla yaratılmakta, sorgulamaya dayalı bir akıl yürütme ve birlikte üretim süreci ile estetik ve kalıcı öğrenmelere ulaşılmaktadır. Burada Vytotsky’nin pedagojik yaklaşımı temel kaynaktır.
Eğitimde Drama (DiE) ve Eğitimde tiyatro (TiE) çalışmaları, sınıfın ve ideolojik koşulların belirleyicileri tarafından kuşatılmış çocuk ve gençleri dönüştürebilecek, kendi düşünme biçimi, tutumları ve davranışlarının farkında olmalarını ve insancıl biçimde gelişmelerini destekleyebilecek potansiyeline sahiptir. Elbette bunu yapabilecek bir sihirli değneği yoktur. Ancak farkındalık kazandırmak ve öğreneni kendi düşünme biçiminin öznesi haline getirmeye çalışmak önemli bir çabadır.
Eğitimde Tiyatro (TiE) Kavramı
Eğitimde tiyatro (Theatre in Education/ TiE) çocukların kendileri, içinde bulundukları dünya ve dünya ile olan ilişkileri hakkında bilmelerini sağlar. Bu onların “kim oldukları” ve kendileri için almaları gereken sorumlulukların neler olduğunu bilmelerinin tek yoludur. Eğitimde tiyatro demokrasi ve tiyatronun temelini inşa eden Yunan kültüründen kaynağını almaktadır. Bu kültürün öğretisi şudur; Kişi ya kendini bilir ya da zaman, yer, hava ve yiyeceğin basit bir tüketicisi olur (Bond, 1994, 37).
Eğitimde tiyatronun temel işlevi bir öğrenme aracı olmasıdır. Eğitimde tiyatro grupları aktör-öğretmenler istihdam eder ve her seferinde tek bir öğrenci grubu ile çalışırlar. Eğitimde tiyatro çalışmalarının kritik özelliği üst düzeyde bir “katılım”, mümkün olan en yüksek öğretmen-öğrenci etkileşimi yaratmaktır ki bu genç tiyatro çalışmaları ya da diğer tiyatro formlarından eğitimde tiyatroyu ayıran özelliktir.
Eğitimde Tiyatro sürecinde “öğrenme” araçsal değil, kavramsaldır. Tiyatronun gücünü kullanarak genç bireylerin içinde yaşadıkları, içinde eyledikleri dünyada kendi yaşamlarına yeni bir “sosyal anlama” perspektifinden bakabilmeleri, insanın koşulları ve davranışları arasındaki ilişkiye dair bir kavrayış geliştirmeleri ve böylece “kendilerini bilmeleri ve daha insan” olabilmeleri için sürecin temel işlevidir.
Gillham’ a göre bu süreç otoriteryen bir mesaj aktarımı içermez. Eğitimde drama ve eğitimde tiyatro yaklaşımlarında “bir kişinin anlayışı-kavrayışı” aktarılmaz. Sosyal ve insan etkileşimi içinde hissedilen “gerçek anlama-kavrayış”tır süreçte ortaya çıkan. Bunun bir ortak yaratım süreci olduğunu söyleyebiliriz (Gillham, 1994,5).
Bunlarla birlikte, Eğitimde tiyatronun en ayırıcı özelliği “katılım” dır. Çalışmanın tüm program geliştirme ve uygulama sürecinde katılım esas öge olarak göz önünde bulundurulur. Performans öncesi senaryo ve epizodlar arasındaki ilişkiler katılımı esas alarak dikkatli biçimde tartışılır. Bu süreç performans boyunca da devam eder. Seyirci ve aktif katılım kavramları arasında akışkan sınırlar vardır. Okul ve sınıf uygulamalarında katılım, rol ile ilişkilidir ve epizodların her biri bir öğrenme görevi içerir. Örneğin bir eğitimde tiyatro programının elementleri bir köyde yaşayan insanların kontamine olmuş sudan zehirlenmesi olayını temel alabilir. Öğrenciler Birleşmiş Milletler adına görev alan müfettişler rolünde olabilir. Buradaki temel öğrenme görevi, inceleme sonucu bir araştırma raporu yazmak biçiminde belirlenebilir. Bunun için suyun kirliliğinden nelerin/kimlerin sorumlu olduğunu araştırma ve suyu arıtmanın önemli ve etkili yollarını bulma sorumluluğu rol içinde verilir. Burada öğrenciler sorunun izleyicileri değil bizzat yaşayanlarıdır. Rol (role) ve sorun (gerçek yaşam problemi) arasındaki mesafe (distance) sağlanır ki çocuğu kurguda koruyabilelim. Bu da eğitimde drama ve eğitimde tiyatronun güçlü bir ögesidir. Eğitimde tiyatro programı fiziksel bir manipülasyon yapar ancak tüm öğrenmeler gerçektir.
Burada Bond’un çok önemli bir cümlesini hatırda tutmalıyız; Dramada Hamlet öldüğünde, Hamlet ölü değildir, ancak ölüm gerçektir. Bond buna “drama gerçekliği” demektedir (Bond,1994). Kurgu bir mekan olarak gerçek değildir ancak en güvenli ve gerçek öğrenmeleri edinmemizi sağlamaktadır. Bunu erken çocukluk döneminden yetişkin gruplara kadar, tüm eğitimde drama çalışmalarımızda gözlemleriz. Öyle ki öğretmen adaylarıyla gerçekleştirdiğim bazı çalışmalarda sıklıkla “hocam iyi ki gerçek değildi, dramaydı” sözünü duyarım.
Eğitimde Tiyatro çalışmalarının en iyi örneklerinden biri, 1990’lardan bugüne BigBrum grubu tarafından Birleşik Krallık’ta gerçekleştirilmektedir.
BigBrum Tiyatro Grubu:
“Drama, tiyatro ve eylem halindeki hayal gücü, insan olmanın ne anlama geldiğini anlamamıza yardımcı olur ve kendimizi ancak başkaları -karakter, kurgusal bir durum, dramatik dünya- aracılığıyla tanıyabiliriz. Bu, projenin bizzat çekirdeğini oluşturan önemli bir noktadır.”
Dr. Chris Cooper (2005).
1982 yılında Birmingham’da kurulan grup belirli bir yaş aralığı olmaksızın çocuk ve gençlere yönelik nitelikli eğitimde tiyatro programları geliştirmektedir (Cooper ve Ballin, akt. Ada, 2021).
“İyileşme Okulları- Schools for Recovery” projesinin inşası, BigBrum Eğitimde Tiyatro Grubunun 2020-21 yıllarındaki Covid 19 Pandemisinden kaynaklanan karantinalar sırasındaki deneyimlerinden doğdu. BigBrum için Covid-19 salgını, okullarımızdaki ve toplumlarımızdaki mevcut fay hatlarını daha da kötüleştirdi ve tüm halkları endişelendirdi, uyumsuzlukları ve eşitsizlikleri daha da görünür hale getirdi ve yaygın bir huzursuzluk, kaygı ve belirsizlik hissi yarattı. Öğretmenler ve çocuklar ilk karantinalardan sonra temkinli bir şekilde okula dönmeye başladıkça, “iyileşme” ifadesi de yaygın olarak kullanılmaya başlandı. Bazıları için bu, özellikle “yeni normale” dönüş, yarım kalan programı ve dersleri yetiştirme ve ekonomiyi yeniden canlandırmayla ilgiliydi. Diğerleri içinse, salgının ortaya çıkardığı çatlakların kolayca göz ardı edilmemesi gerektiği, gerçek travma ve hasarın meydana geldiği ve gerçek iyileşmenin uzun zaman ve büyük bir özen gerektirebileceği düşüncesiydi. Okullarda ve Covid 19’un etkileriyle hala mücadele eden topluluklarda ardı ardına gelen yeni kriz dalgaları yaşanırken, BigBrum’ın bakış açısında göre “iyileşmenin” yaratıcılık, hayal gücü, özen ve uzun bir zaman ve emek gerektireceği ortadaydı. Bu ardı ardına gelen krizlerin etkileri, gençler de dahil olmak üzere, halihazırda en savunmasız ve en az korunan kesimler tarafından en yoğun şekilde hissediliyordu. Bu durumun hem kendileri hem de çevrelerinde bulunanlar ile etkileşim kurma biçimleri üzerinde yeniden düşünme ve gözden geçirme sürecinin önemli olduğuna inanmaktaydılar. İyileşme Okulları projesi bu motivasyon ile geliştirilen bir dizi “Eğitimde tiyatro programı” ve okul turları biçiminde yürütülmüştür. Aşağıda eğitim programları (her biri yazılı bir eğitim programı ve profesyonel tiyatro performansları biçiminde yapılandırılmıştır) ve kısa içerikleri bulunmaktadır. Romeo ve Juliet: Dr. Chris Cooper’ın Shakespeare trajedisi uyarlamasında, hikayenin günümüz çocuklarının hayatlarıyla bağdaşması ve “Bu kanlı karmaşanın sorumlusu kim?” sorusunu sormak için canlı tiyatro performansının filme alınmış kesitleri birer epizod olarak kullanılmıştır. Devle Kucaklaşma: Hikaye bir ülkede yaşayan çocuklar açken tüm kaynakları yiyen açgözlü bir devin bir çocukla kurduğu diyaloğu merkeze alıyor. Tiranlık, açgözlülük, güç kavramlarını ilkokul dönemi çocuklarıyla tartışmak için müthiş bir bağlam kuruyor. İpek Yolu Boyunca: 2022 yılında 9-11 yaş öğrenciler için Dr. Chris Cooper tarafından geliştirilmiş bir projedir. Eski Çin’den Birleşik Krallığa, çocukları “kardan daha kıymetli değerler” hakkında düşünmeye davet etmektedir. Yırtılan: Richard Holmes tarafından geliştirilen ve 9-11 yaş öğrenciler için bir dizi atölye çalışması şeklinde gerçekleşen program, atipik gelişim gösteren bir kız öğrencinin, sözlüğünü yırtıp müdürünün odasının önüne bırakmasının hikayesini konu alıyor. Oyunda çocuklar, müdüre gerçek ihtiyaç ve isteklerini en iyi şekilde nasıl karşılayabileceği konusunda tavsiyelerde bulunmaya davet ediliyor. Minotaur: (Yarı insan-yarı boğa olarak karakterize edilen canavar): (Dr. Chris Cooper tarafından geliştirilmiştir). Oyun, klasik Yunan mitini kullanarak bir canavarı, kralı veya kahramanı neyin oluşturduğunu araştırıyor. 2023 yılında Birmingham City Üniversitesi’nde uygulamalı tiyatro programı öğrencileri için bir eğitim ve staj programı kapsamında 8-9 yaş öğrencilere yönelik bir turne düzenlenmiştir. Bu deneyim, Mayıs 2024’te daha kısa bir tur ve staj programına da ilham kaynağı olmuştur. Rumpelstiltskin: Klasik Grimm Kardeşler masalı, aksesuarlar ve basit bir sahne dekoruyla 7-8 yaş çocuklarına anlatılmıştır. Richard Holmes’un uyarlaması, çocukları yaşlarına uygun bir şekilde güç, mülkiyet, kontrol ve bir çocuğun hayatının değeri hakkında düşünmeye yönlendiriyor.
BigBrum Eğitimde Tiyatro grubunun “İyileşme Okulları” programında farklı masalları ve tiyatro metinlerini bugünün dünyasında varlığını sürdüren çocukların, eleştirel bir perspektiften estetik ve derinlemesine bir düşünme biçimini deneyimlemelerini sağladıklarını görüyoruz.
Her bir eğitimde tiyatro programı büyük bir özenle seçilmiş görsel malzemeler, objeler kostümler, semboller, ışık, dekor ve profesyonel bir oyunculuk ile inşa edilmektedir. Topluluk bir artistik yönetmen, bir eğitim bilimleri uzmanı ve aktör-öğretmen’lerden oluşmaktadır. Grubun artistik bir politikasının yanı sıra çocuk ve gençlerle çalışmak için çerçevelediği 9 prensibi bulunmaktadır;
Her çocuğa güven: BigBrum çocukların gelişimini tamamlamamış yetişkinler olduğuna inanmaz. Kendi hakları, saygı duyulacak deneyimleri, kavrayışları vardır.
Yüksek bir öğretmen-öğrenci etkileşim oranı sağla: En fazla 30 çocuk ya da genç ile çalışılmalıdır ki öğrenci aktör/öğretmen etkileşimi yüksek düzeyde olsun.
Tüm seyircilere açık olma: sanata, tiyatro ve dramaya erişimi önleyen tüm sosyo-ekonomik faktör engelleri kırılması en önemli değişkenlerdendir.
Kristal netliğinde ol: Her performanstan önce okullarla açık ve net bir tartışma yapmak, performansla ilgili özel bir yaklaşım gerekiyorsa bilgi vermek önemlidir.
Sanatı erişilebilir kıl: sanatı çocukların halihazırda içinde bulunduğu ortama taşıyarak sanata erişimin önündeki engeli kaldırmak önemlidir. Özel sanat mekanlarına gitmek çocuklar/gençler için “yabancı” etkisi yaratabilmektedir.
Güvenli alan inşa et: Çocuk ve gençlerin drama ya da tiyatro oturumunda kendilerini güvenli hissedecekleri bir ortam yaratarak gerçek problemlere “güvenli bir mesafe”den tepki vermelerini sağlamak önemlidir.
Yanlış yanıt yoktur: BigBrum doğru yanıtlarla ilgilenmemekte, yanlış yanıtların olmadığını düşünmektedir. Önemli olarak çocuk ve gençlerin süreçte gösterdiği düşünme ve çıkarsama, sonuca varma becerileridir.
Büyük sorular sor: BigBrum etkili ve dokunaklı sorular sorarak çocuk ve gençlerin yaratıcı yanıtlar üretmesine ve yeni biçimlerde düşünmelerine yardımcı olma yeteneğiyle tanınmaktadır.
An’da kaybol: An’da çalışıyoruz. Bu şekilde de çocuk ve gençlerin ne gördüklerini anlamaya çalışmaları ve sorular sorarak tartışmalarını sağlamaya çalışıyoruz.
Tüm bu çalışma örneklerine, eğitim felsefesine ve çalışma prensiplerine baktığımızda, BigBrum Eğitimde Tiyatro Grubu’nun Neo-liberal ideolojinin kuşatması altındaki çocuk ve gençler için bilimsel bir bakış ve program geliştirme uzmanlarının katkısıyla geliştirilen eğitim programları yoluyla artistik ve estetik bir süreci, en üst düzeyde katılım ve etkileşim olanağı ile uygulamaya koyduğunu görmekteyiz. Günümüz dünya koşulları içinde çocuk ve gençler için sağlanabilecek en iyi uygulama örneklerinden biri olduğunu söyleyebiliriz. Tüm öğretmenler, sanat eğitimcileri ve drama-tiyatro uygulayıcıları BigBrum’ın çalışma metodolojisi, proje örnekleri ve öğrenme materyallerine ulaşabilir, deneyimlerini kendi süreçlerine aktarabilirler.
Kaynakça
Bond, E. (1994). The importance of Belgrade Theatre in Education, SCYPT (27), 36-38.
Cooper, C. (2005). Edward Bond and Bir Grum Plays, Edward Bond and the Dramatic Child Edward Bond’s Plays for Young Children, (Ed. David Davis), Trentham Books.
Gillham, G. (1994). The value of Theatre in Education, SCYPT (27), 4-11.
Ada, U. (2021) Eğitimde Tiyatro-Theatre in Education (TiE), Pegem Akademi.
